ندارند مگر باذن و تقدير حقّ تعالى كه : لا مانع لما اعطيت و لا معطى لما منعت ، و خلق يا محبوب حقّ تعالىاند و يا مبغوض ، اگر محبوبند حسن معاشرت با ايشان باعث ميل قلوب ايشان است به عبد ، و ميل چنين دلها بسبب بستگى به حقّ تعالى باعث ميل و رضاى او نسبت به عبد است ، و اگر مبغض حق‌ّاند حسن سلوك با ايشان باعث نجات از شرّ ايشان و تقليب كردن در احوال ايشان است كه هدايت و نصيحت فعلى عملى ، و تعليم است مر ايشان را كه : وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً ؛ چنان‌كه حقّ تعالى خطاب به موسى و هارون مىفرمايد كه : . . فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى « 3 » ؛ يعنى ابلاغ امر را به فرعون به نرمى كنيد شايد باعث تذكّر يا خوف او شود ، و مىفرمايد : وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً ؛ يعنى بگوئيد از براى خلق قول نيك را . و حضرت صادق ( ع ) مىفرمايد : اگر كسى تو را گويد كه اگر يكى گوئى ده خواهى شنيد تو در جواب بگو كه اگر ده تا بگوئى يكى نخواهى شنيد ، و اگر كسى فحش گويد ترا بگوى در جواب او كه اگر راست مىگوئى و صادق هستى در قول خود ، من طلب آمرزش مىكنم از حقّ تعالى از براى خود و اگر دروغ مىگوئى طلب آمرزش مىكنم از براى تو ، و اگر كسى وعده كند تو را به ضرب و شتم ، وعده كن تو او را به نصيحت و دعا . و حضرت امير المؤمنين ( ع ) در بازار عبور مىنمودند و مىفرمودند راه دهيد مولاى خود را ، و نيز مىفرمايد : و لقد امّر على اللّعين يسبّني * فمضيت ثمّة قلت لا يعنيني : پس مىگذشتم بر ملعونى كه لعن مىكرد مرا ، گذشتم و گفتم : قصد نكرده است مرا ؛ على ديگر را قصد كرده است . و حسن معاشرت با خلق را فنون و

--> ( 3 ) - ( شما دو تن موسى و هارون بفرعون ) سخن نرم بگوئيد باشد كه او متذكّر شود يا بترسد : سورهء 20 آيهء 44